سيد صادق سجادى
44
تاريخ برمكيان ( فارسى )
است . مىدانيم كه در ايام امام على ( ع ) بلخ در زمرهء شهرهايى بوده كه دستخوش آشوب و طغيان بر ضد مسلمانان شد . وضع بر همين منوال بود تا معاويه حكومت خراسان را به عبد الله بن عامر بن كريز داد . او نيز قيس بن هيثم سلمى را مأمور خراسان كرد و عطا بن سائب از موالى بنى ليث به دستور قيس بلخ را گرفته و نوبهار را ويران گردانيد « 1 » . بلخيان صلح خواستند و قيس موافقت كرد ولى مورد توبيخ عبد الله بن عامر واقع شد . اين واقعه مىبايست در سال 42 ق رخ داده باشد « 2 » . دو روايت ديگر در اين باره در دست است ولى با گزارش بالا همخوانى ندارد . اولين روايت حاكى از آن است كه در سال 86 ق مردم بلخ دوباره شوريدند و قتيبة بن مسلم سپهسالار و فاتح سرزمينهاى شرقى به بلخ لشكر كشيد و شورش را فرو نشاند و اسيران بسيار گرفت . همسر برمك كاهن بزرگ نوبهار نيز در زمرهء اين اسيران بود « 3 » . روايت دوم بر آن است كه نيزك طرخان در سال 90 ق در نوبهار نيايش كرده است « 4 » و از اين هر دو روايت برمىآيد كه اولا معبد به روزگار معاويه ويران نشده ، و اگر هم بخشى از آن آسيب ديده يا ويران شده ، هنوز داير بوده ، و ثانيا گروش برمك به اسلام نه در ايّام عثمان بلكه در همين سالها ، يعنى به دوران وليد ، رخ داده است . به رغم تمام اين روايات جالب آن است كه ابن خلكان با آنكه خود را از خاندان برمك مىدانست ، تصريح كرده كه از اسلام آوردن برمك پدر خالد اطلاع ندارد « 5 » . بيشتر روايات تاريخى متفقاند كه برمك در نيمهء دوم سدهء اول به دمشق رفت و برمكيان از آن زمان در صحنهء تاريخ اسلام ظاهر شدند . اگر حملهء قتيبه به بلخ در 86 ق درست باشد ، ورود برمك به دمشق مىبايست در پايان خلافت عبد الملك ( 65 - 86 ق ) يا آغاز خلافت وليد ( 86 - 96 ) بوده باشد . چنان كه بارتولد بنابر روايتى مبهم آورده كه وى در همان سالى كه عبد الملك درگذشت وارد دمشق شد « 6 » . گرچه به نظر مىرسد كه بعدها دوباره به بلخ بازگشت زيرا گفتهاند كه وى در سال 107 ق به دستور اسد بن عبد الله
--> ( 1 ) . بلاذرى ، فتوح ، ( چاپ قاهره ) 3 / 506 ، با توجه به آنكه نوبهار لا اقل تا قرن 6 ق پاى بر جاى بوده ، بىگمان درين فتح تنها بخشى از آن ويران شده است . نك فصول پيشين . ( 2 ) . بلاذرى ، فتوح ، 409 ؛ ياقوت ، معجم البلدان ، 4 / 819 . ( 3 ) . طبرى ، 6 / 425 . ( 4 ) . همو ، 6 / 1205 . ( 5 ) . وفيات الاعيان ، 6 / 219 . ( 6 ) . بارتولد ، خليفه . - 88 .